وقوع انفجارها و تخریب سازه‌های شهری در جریان جنگ، منجر به آزادسازی حجم انبوهی از آلودگی هوا می‌گردد. آلودگی ناشی از انفجارها با آلودگی هوا در فصول سرد سال متفاوت است. این آلودگی می تواند حاوی ترکیبات زیر باشد:

• ذرات معلق بسیار ریز PM_2.5 و کمتر که مستقیماً وارد جریان خون می‌شوند.
• فلزات سنگین نظیر سرب، جیوه و کادمیوم و... ناشی از مهمات.
• ترکیبات آلی فرار (VOCs) ناشی از احتراق ناقص مواد شیمیایی.
• آزبست و غبار سیمان ناشی از تخریب ساختمان‌ها که باعث التهاب شدید ریه می‌شود.

این آلاینده‌ها توانایی ایجاد عوارض تنفسی حاد و مزمن را دارند و بر این اساس تأکید می شود در شرایط جنگی جز برای موارد ضروری از منزل خارج نشوید وحتی الامکان از تردد به صورت پیاده خودداری نمایید.

 این راهنما، پروتکل‌های حفاظتی را در چهار سطح محیطی، فردی، بیولوژیک و مراقبتی تبیین می‌نماید.

1. ایمن سازی محیط مسکونی

در زمان وقوع انفجار، امن‌ترین مکان، داخلی‌ترین اتاق ساختمان است. اقدامات زیر جهت ایمن سازی محیط مسکونی توصیه می شود:

• مسدودسازی معابر هوا (عایق‌بندی مکانیکی): تمامی منافذ با نایلون‌های پلی‌اتیلن (ضخامت بالای ۱۰۰ میکرون یا نایلون 10) و چسب‌های پهن مسدود شوند.

•  مدیریت تهویه و فشار هوا: کولرهای آبی، فن‌های سانتریفیوژ و هود آشپزخانه را کاملاً خاموش کنید. خاموش نمودن تمامی سیستم‌های مکنده برای جلوگیری از ایجاد فشار منفی و ورود آلاینده به داخل است. در زمان انفجارهای با آلایندگی بالا باید از هر نوع تهویه طبیعی یا مکانیکی هوا خودداری گردد. همچنین مراکز و موسسات دارای سیستم هواساز نسبت به روزرسانی فیلترها اقدام نمایند.
•  تصفیه هوا: اگر دستگاه تصفیه هوا دارید، آن را در حالت حداکثری قرار دهید. فیلترهای هپا و کربن فعال سد دفاعی مناسبی در برابر ذرات میکرونی و بوهای شیمیایی هستند.
• کنترل گرد و غبار: از جاروبرقی معمولی استفاده نکنید (ذرات ریز را از فیلتر پشتی خارج و در هوا معلق می‌کند). فقط از تی‌کشی خیس و دستمال مرطوب استفاده کنید.

• خنثی‌سازی شیمیایی: استفاده از لایه‌های نخی مرطوب با محلول ۵٪ بی‌کربنات سدیم (جوش‌شیرین) در مبادی نشت احتمالی جهت خنثی‌سازی گازهای اسیدی ناشی از احتراق مهمات.
• برای جلوگیری از آلودگی مواد غذائی وآب آشامیدنی استفاده ازپوشش مناسب برای موادغذائی آماده مصرف ضروری است. مواد غذائی قبل از نگهداری در یخچال از ذرات وگرد و غبار زدوده شوند.

 

‌ نکته: در صورتی که انفجارها همزمان با زمان بارندگی باشند، علاوه بر موارد یاد شده، رعایت موارد ذیل توصیه می‌شود.

• درصورتی که در مجاورت محل های انفجار هستید، در زمان بارندگی و تا زمانی که دود و آلایندگی از بین نرفته است از بازکردن پنجره ها خودداری نمایید. اگر شیشه ها دچار شکستگی شد از ماسک های N95, FFP2, FFP3 (یا مطابق جداول زیر)استفاده کنید.
• برای پاکسازی شیشه های شکسته‌، گرد و خاک و آلایندگی روی سطوح از دستکش مناسب و  ماسک مطابق جداول همین راهنما استفاده نمایید.
• پس از قطع شدن باران، از منزل خارج نشوید؛ زیرا تبخیر قطرات اسیدی از روی زمین گرم یا سطوح، غلظت سموم در هوای تنفسی را تا چندین برابر افزایش می‌دهد (صبر کنید تا هوا کاملاً ساکن شده یا توسط باد جابه‌جا شود).
• اگر در تراس یا حیاط خانه مواد غذایی (مثل ترشیجات، برنج یا نان) دارید، حتی اگر دربسته هستند، پیش از انتقال به داخل خانه ابتدا ظرف آن‌ها را با دستکش و دستمال مرطوب کاملاً پاک کنید.
• پس از اتمام دوره بارش، بینی و گلوی خود را با محلول رقیق نمکی (سرم شستشو) غرغره کنید (این کار باعث دفع ذرات دوده نفتی معلق در هوا که به مخاط چسبیده‌اند، می‌شود.)

 

 

2. مدیریت غبار تخریب

غبار ناشی از تخریب بتن حاوی سیلیس کریستالی و آزبست است که طبق پروتکل WHO، روش برخورد با آن متفاوت است:

• عدم نظافت خشک: هرگونه استفاده از جارو یا دمنده‌های هوا اکیداً ممنوع است. نظافت سطوح صرفاً باید به روش Wet Method (تی‌کشی خیس) انجام شود.
  • پایداری آلاینده: ذرات PM _2.5 ناشی از تخریب تا ۷۲ ساعت پایداری جوی دارند؛ لذا بازگشایی منافذ تا ۳ روز پس از فرونشست ظاهری غبار مجاز نیست.

 

3.  خودمراقبتی و مراقبت ازگروه‌های آسیب‌پذیر

 

• اطفال و نوزادان: به دلیل قانون رسوب ذرات سنگین در سطح زمین، نوزادان باید حداقل در ارتفاع بالای 50  سانتی‌متری از کف اتاق نگهداری شوند. بهتر است نوزادان را در گهواره‌های بلند قرار دهید و از سینه خیز رفتن آن‌ها روی فرش جلوگیری کنید.
• زنان باردار: جفت قادر به فیلتر کردن بسیاری از فلزات سنگین نیست. فلزات سنگین (سرب و جیوه) موجود در غبار جنگی، پتانسیل عبور از سد جفتی را دارند. محافظت تنفسی در این گروه باید با ماسک‌های بدون دریچه انجام شود.زنان باردار باید در محیطی با رطوبت کنترل شده بمانند و از هرگونه استرس فیزیکی که نرخ تنفس را بالا می‌برد  پرهیز کنند.
• بیماران قلبی-عروقی و سالمندان : افزایش غلظت خون ناشی از آلودگی، ریسک تشکیل لخته را بالا می‌برد. لذا هیدراتاسیون (نوشیدن آب کافی) الزامی است.
• عدم استعمال دخانیات در فضای داخل خانه: استنشاق دود ناشی از دخانیات به همراه آلودگی هوای ناشی از انفجار، آسیب های بیشتری بر بدن وارد می‌نماید. استعمال دخانیات به ویژه قلیان به علت حجم دود بسیار زیاد شرایط بسیار دشوارتری را برای سیستم قلبی-ریوی فرد سیگاری و افراد مجاور او ایجاد می نماید.
• در صورت بروز علائمی مانند سوزش شدید مجاری تنفسی، سرفه خشک مداوم یا تاری دید، در اسرع وقت به مراکز درمانی مراجعه کنید و یا با پزشک مشورت نمایید.

 

4. تجهیزات حفاظت فردی 

• در مواجهه با گرد و غبار تخریب، استفاده از ماسک‌های با راندمان فیلتراسیون بالا الزامی است. ماسک‌های جراحی ساده فاقد توانایی فیلتراسیون ذرات میکرونی هستند. در جداول ذیل ، کلاس های حفاظتی ماسک  بر اساس منابع مختلف ذکر می‌گردد:

جدول 1. کلاس های حفاظتی ماسک مطابق رفرنس NIOSH

 

جدول 2. کلاس های حفاظتی ماسک به تفکیک آلاینده مطابق رفرنس OSHA

نکته: استفاده ازماسک‌های دارای دریچه در محیط‌های آلوده به دوده چرب نفت، پس از چند ساعت باعث گرفتگی سوپاپ شده و تنفس را دشوار می‌کند. لذا برای عموم مردم در مواجهه با انفجار مخازن نفت، ماسک‌های FFP2  بدون دریچه توصیه می‌شود.

جدول 3. کلاس های حفاظتی ماسک برای مقابله با آلاینده های گازی و شیمیایی

 

• مواد شیمیایی ناشی از انفجار (مانند فسفر سفید یا ترکیبات گوگردی) جذب پوست می‌شوند. استفاده از لباس‌های کاملاً پوشیده و الیاف نخی (که الکتریسیته ساکن جذب نمی‌کنند) توصیه می‌شود.
• تامین کلاه، دستکش و عینک های محافظ مناسب

5. حمایت بیولوژیک و رژیم غذایی مناسب

در شرایط آلودگی هوا، بدن به شدت تحت استرس اکسیداتیو قرار می‌گیرد، لذا توصیه می‌گردد به:

• مصرف شیر و لبنیات کم‌چرب: کلسیم موجود در لبنیات، رقابت جذب با سرب در روده ایجاد کرده و مانع جذب فلزات سنگین می‌شود.
• مصرف پکتین: سیب و مرکبات حاوی پکتین هستند که می‌توانند با فلزات سنگین پیوند تشکیل دهند و از طریق گوارش دفع گردند.
• مصرف مکمل‌های ویتامین C و آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی که برای تقویت سد دفاعی ریه ها و کاهش استرس اکسیداتیو مناسب است.
• کاهش مصرف غذاهای چرب و غیر مفید: مصرف غذاهای چرب در زمان آلودگی هوا می‌تواند باعث تشدید کاهش توان بدنی و ذهنی افراد در طول روز شود. در صورت امکان و تازمانی که در مجاورت هوای آلوده هستید  از مصرف مواد غذاهای کم ارزش مثل چیپس، پفک و نوشابه های گازدار،  مواد غذایی سرخ کردنی خودداری نمایید.

6. اقدامات فوری پس از مواجهه

اگر فردی در معرض غبار انفجار قرار گرفت:

• تعویض لباس: در بدو ورود به منزل، لباس‌ها را در یک کیسه نایلونی قرار داده و گره بزنید.
• شستشوی مخاط: شستشوی بینی و گلو با محلول نرمال سالین (سرم نمکی) غلظت ذرات وارد شده را تا ۷۰٪ کاهش می‌دهد.
• دوش آب ولرم: برای شستن ذرات از روی پوست و مو (بدون چنگ زدن شدید پوست که باعث نفوذ مواد می‌شود).

نکته: در صورت استشمام بوهای غیرعادی، بلافاصله به طبقات بالاتر ساختمان بروید، چرا که اکثر گازهای سمی جنگی از هوا سنگین‌تر بوده و در گودال‌ها و طبقات همکف متمرکز می‌شوند. در صورت محبوس شدن آلاینده ها در طبقات بالا باز کردن درب ورود به پشت بام جریان هوا به تهویه سریع کمک می نماید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع

1. CDC: پروتکل‌هایShelter-in-Place در زمان حوادث شیمیایی و انفجار.
2. WHO: راهنمای سلامت عمومی در مواجهه با ذرات معلق هوایی در مناطق جنگی.
3. EPA: استانداردهای فیلتراسیون هوا و حفاظت از ریه در برابر ذرات PM _2.5.
4. پروتکل‌های پدافند غیرعامل علوم پزشکی: در زمینه مقابله با اثرات بیولوژیک و شیمیایی جنگ‌های نوین.