معاونت امور بهداشتی

 

 

شناسنامه سند

 

 

1.     فصل اول: مقدمه

برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع، مهم‌ترین راهبرد نظام سلامت جمهوری اسلامی ایران برای تحقق عدالت در سلامت، ارتقای کیفیت خدمات، افزایش دسترسی عادلانه مردم به خدمات سلامت، استقرار مراقبت‌های سلامت‌محور و دستیابی به پوشش همگانی سلامت است. موفقیت این برنامه، علاوه بر فراهم بودن زیرساخت‌های فنی، منابع انسانی، نظام‌های اطلاعاتی، تأمین مالی و سازوکارهای اجرایی، مستلزم پذیرش اجتماعی، اعتماد عمومی، مشارکت فعال مردم و همکاری منسجم دستگاه‌های اجرایی و نهادهای اجتماعی است. تجربه اجرای برنامه در کشورهای مختلف و همچنین تجارب پیشین اجرای برنامه پزشک خانواده در ایران نشان داده است که بدون فرهنگ‌سازی مناسب، اطلاع‌رسانی شفاف، آموزش مستمر ذی‌نفعان، جلب مشارکت واقعی مردم و ایجاد هماهنگی بین‌بخشی، حتی قوی‌ترین برنامه‌های اجرایی نیز با مقاومت اجتماعی، کاهش مشارکت و افت اثربخشی مواجه خواهند شد.

برنامه پزشکی خانواده صرفاً یک تغییر در شیوه ارائه خدمات درمانی نیست، بلکه یک تحول فرهنگی و اجتماعی در نظام سلامت محسوب می‌شود که نیازمند اصلاح نگرش مردم، ارائه‌دهندگان خدمت، مدیران، رسانه‌ها و سایر ذی‌نفعان نسبت به مفهوم سلامت، مراقبت مستمر، پیشگیری، مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی و استفاده صحیح از نظام ارجاع است. از این رو، فرهنگ‌سازی و ارتباطات اجتماعی باید همزمان با استقرار اجزای اجرایی برنامه آغاز شده و به صورت مستمر در تمامی مراحل اجرا ادامه یابد.

بر همین اساس، «کمیته فرهنگ‌سازی، اطلاع‌رسانی، آموزش، مشارکت اجتماعی و همکاری بین‌بخشی» به عنوان یکی از کمیته‌های تخصصی برنامه پزشکی خانواده در سطح استان تشکیل می‌شود تا ضمن سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، هماهنگی، نظارت و پایش فعالیت‌های مرتبط، زمینه ایجاد فهم مشترک، اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی و هم‌افزایی بین دستگاه‌های اجرایی را فراهم آورد.

این کمیته با بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌های علوم پزشکی، فرمانداری‌ها، شهرداری‌ها، شوراهای اسلامی، سازمان‌های بیمه‌گر، دستگاه‌های اجرایی، سازمان‌های مردم‌نهاد، رسانه‌های جمعی، مراکز آموزشی، نهادهای فرهنگی، گروه‌های مرجع، خیرین سلامت و سایر ظرفیت‌های اجتماعی، مسئول هدایت اقدامات فرهنگی و اجتماعی برنامه در سطح استان بوده و نقش تسهیلگر میان نظام سلامت و جامعه را ایفا می‌کند.

راهنمای حاضر با هدف تبیین وظایف، مسئولیت‌ها، اقدامات اجرایی و الزامات فعالیت این کمیته تهیه شده است تا اعضای کمیته‌های استانی بتوانند با رویکردی نظام‌مند، هماهنگ و مبتنی بر شواهد، برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی مرتبط با اجرای برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع را طراحی، اجرا، پایش و ارزیابی نمایند. این راهنما تلاش دارد ضمن تبیین اقدامات عملیاتی در چهار حوزه اصلی اطلاع‌رسانی، آموزش، مشارکت اجتماعی و همکاری بین‌بخشی، چارچوبی مشترک برای برنامه‌ریزی استانی ایجاد نموده و امکان بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های موجود در سطح استان را فراهم سازد.

1.1. هدف راهنما

این راهنما با اهداف زیر تدوین شده است:

• ایجاد وحدت رویه در برنامه‌ریزی و اجرای فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی برنامه پزشکی خانواده در سطح استان؛
• تبیین وظایف و مسئولیت‌های کمیته فرهنگ‌سازی، اطلاع‌رسانی، آموزش، مشارکت اجتماعی و همکاری بین‌بخشی؛
• افزایش آگاهی، اعتماد و همراهی مردم و ارائه‌دهندگان خدمت با برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع؛
• تقویت مشارکت مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد، گروه‌های مرجع و دستگاه‌های اجرایی در اجرای برنامه؛
• توسعه همکاری‌های بین‌بخشی برای هم‌راستا کردن عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت و پشتیبانی از اجرای برنامه؛
• فراهم نمودن چارچوبی برای پایش، ارزیابی و بهبود مستمر فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی برنامه.

1.2.      دامنه کاربرد

مفاد این راهنما برای کمیته فرهنگ‌سازی، اطلاع‌رسانی، آموزش، مشارکت اجتماعی و همکاری بین‌بخشی در دانشگاه‌های علوم پزشکی، شبکه‌های بهداشت و درمان، مراکز خدمات جامع سلامت و سایر واحدهای مجری برنامه پزشکی خانواده قابل استفاده بوده و می‌تواند مبنای برنامه‌ریزی سالانه، اجرای فعالیت‌ها، ارزیابی عملکرد و گزارش‌دهی قرار گیرد.

1.3.     اصول حاکم بر فعالیت کمیته

فعالیت‌های کمیته باید بر اساس اصول زیر برنامه‌ریزی و اجرا شود:

مردم‌محوری: تمامی اقدامات باید متناسب با نیازها، ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه هدف طراحی شده و مردم به عنوان شرکای اصلی برنامه در تمامی مراحل مورد توجه قرار گیرند.

شفافیت و پاسخگویی: اطلاع‌رسانی صحیح، ارائه اطلاعات معتبر، پاسخگویی به پرسش‌ها، مدیریت شایعات و انعکاس نتایج اقدامات باید به صورت مستمر انجام شود.

عدالت در دسترسی: برنامه‌های آموزشی، فرهنگی و اطلاع‌رسانی باید تمامی گروه‌های جمعیتی، به‌ویژه گروه‌های آسیب‌پذیر، مناطق محروم، روستایی، عشایری و حاشیه‌نشین را پوشش دهد.

مشارکت واقعی ذی‌نفعان: از ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد، شوراهای محلی، خیرین، گروه‌های مرجع، رسانه‌ها، انجمن‌های علمی و سایر ذی‌نفعان در تصمیم‌سازی، اجرا و ارزیابی برنامه استفاده شود.

همکاری بین‌بخشی: تحقق اهداف برنامه مستلزم تعامل مستمر با دستگاه‌های اجرایی، نهادهای عمومی، سازمان‌های بیمه‌گر، مراکز آموزشی، رسانه‌ها و سایر بخش‌های مؤثر بر سلامت است.

شواهدمحوری: برنامه‌ها و پیام‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی باید بر پایه مستندات علمی، اسناد بالادستی و دستورالعمل‌های رسمی وزارت بهداشت طراحی و اجرا شوند.

پایش و بهبود مستمر: تمامی فعالیت‌ها باید دارای شاخص‌های مشخص بوده و نتایج حاصل از اجرای برنامه به طور مستمر ارزیابی و در جهت اصلاح و ارتقای عملکرد مورد استفاده قرار گیرد.

1.4.     اعضای کمیته

1. رئیس دبیرخانه سلامت و امنیت غذایی
2. مشاور امور اجتماعی رئیس دانشگاه/ دانشکده
3. مدیر مرکز روابط عمومی و اطلاع‌رسانی دانشگاه/ دانشکده
4. نماینده  صدا و سیمای استان 
5. نماینده اداره کل آموزش و پرورش
6. نماینده اداره کل بیمه سلامت
7. مسئول آموزش و ارتقاء سلامت- معاونت بهداشت
8. نماینده معاونت درمان
9. نماینده سازمان نظام پزشکی
10. نماینده استانداری از معاونت اجتماعی
11. نماینده مرکز مدیریت شبکه
12. یک نفر متخصص آموزش و ارتقای سلامت (از اعضای هیئت علمی دانشگاه)
13. رئیس خانه مشارکت مردم 
14. کارشناس هماهنگی سیاست‌های بخش سلامت از دبیرخانه ساغ

1.5.     نکات کلیدی در زمینه فعالیت اجرایی کمیته فاما

1-ابلاغ اعضای کمیته فاما توسط رییس دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی صادر می‌شود. مقتضی است رونوشت ابلاغ اعضا، به دبیرخانه شورای‌عالی سلامت و امنیت غذایی ارسال گردد.

2- مدیر و هماهنگ کننده کمیته فاما در دانشگاه/ دانشکده رئیس دبیرخانه سلامت و امنیت غذایی بوده و دبیرخانه کمیته فاما در دبیرخانه مستقر می باشد.

3- در  شهرستانهایی که دانشگاه/ دانشکده پزشکی وجود ندارد کمیته فاما در شبکه و به ریاست رئیس شبکه تشکیل می شود. ترکیب کمیته فاما در شهرستان متناظر کمیته فامای استان می باشد.کمیته فاما در کلیه شهرستانها زیر نظر کمیته فامای دانشگاه مرکز استان فعالیت می کند.

4-لازم است جلسات کمیته فاما هر هفته برای هماهنگی برنامه‌ها برگزار شود.

5-دبیرخانه کمیته فاما در استان و شهرستان منتخب مکلف است پیش از هر بازدید ستادی نسبت به هماهنگی و گرد آوردی داده های چک لیست از اعضای اصلی کمیته فاما اقدام کرده و مستندات را جمع آوری نماید و در هنگام بازدید تیم ستادی به نماینده کمیته فاما در تیم بازدید تحویل نماید.

2.     راهنمای اجرایی حوزه اطلاع‌رسانی

2.1.           هدف

هدف از فعالیت‌های اطلاع‌رسانی، افزایش آگاهی عمومی و تخصصی درباره برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع، ایجاد درک مشترک میان ذی‌نفعان، تقویت اعتماد عمومی نسبت به برنامه، کاهش ابهامات و مقاومت‌های احتمالی، مدیریت افکار عمومی و فراهم نمودن زمینه مشارکت آگاهانه مردم و دستگاه‌های اجرایی در اجرای برنامه است. اطلاع‌رسانی باید فرآیندی مستمر، هدفمند، شفاف، مبتنی بر شواهد و متناسب با ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی هر استان باشد و صرفاً به انتشار اخبار محدود نشود.

2.2.           اقدام اول: شناسایی و اولویت‌بندی گروه‌های هدف

شرح اقدام

کمیته باید تمامی مخاطبان برنامه شامل مردم، خانواده‌ها، بیماران، کارکنان نظام سلامت، پزشکان، مراقبان سلامت، مدیران، رسانه‌ها، شوراهای اسلامی، سازمان‌های مردم‌نهاد، خیرین و سایر دستگاه‌های اجرایی را شناسایی کرده و متناسب با نیاز اطلاعاتی هر گروه، پیام‌ها و روش‌های ارتباطی اختصاصی طراحی نماید. نیازهای اطلاعاتی یک پزشک متخصص با یک خانواده روستایی یکسان نیست و برنامه اطلاع‌رسانی باید این تفاوت‌ها را در نظر بگیرد.

خروجی مورد انتظار

فهرست گروه‌های هدف همراه با نیازهای ارتباطی هر گروه

مسئول اجرا

کمیته اطلاع‌رسانی با همکاری روابط عمومی و دفتر آموزش و ارتقاء سلامت

2.3.           اقدام دوم: تدوین پیام‌های کلیدی استان

شرح اقدام

پیام‌های اطلاع‌رسانی باید بر اساس اسناد رسمی برنامه پزشک خانواده تدوین شده و در سراسر استان به صورت هماهنگ مورد استفاده قرار گیرند. این پیام‌ها باید ساده، علمی، قابل فهم، امیدآفرین و فاقد ابهام بوده و مزایای برنامه، نحوه استفاده از خدمات، نقش پزشک خانواده، نظام ارجاع، مسئولیت مردم و مزایای مراقبت مستمر را تبیین کنند. استفاده از پیام‌های متفاوت و متناقض توسط دستگاه‌های مختلف موجب کاهش اعتماد عمومی خواهد شد. پیام های کلیدی و رسانه های ارتباطی تدوین و تولید شده توسط دفتر آموزش و ارتقاء سلامت وزارت بهداشت در سایت به آدرس https://iec.behdasht.gov.ir در دسترس بوده و لازم است به عنوان پایه تدوین و تولید پیام‌ها و رسانه‌های استاندارد مد نظر قرار گیرد.

خروجی مورد انتظار

بسته پیام‌های استاندارد اطلاع‌رسانی

مسئول اجرا

گروه آموزش و ارتقای سلامت، معاونت بهداشت دانشگاه

2.4.           اقدام سوم: تولید و بومی‌سازی محتوای اطلاع‌رسانی

شرح اقدام

کمیته باید علاوه بر برنامه های گسترده برای انتشار ، توزیع و پخش رسانه های ارتباطی ملی ،  مجموعه متنوعی از محصولات ارتباطی شامل اینفوگرافیک، بروشور، پوستر، ویدئوهای کوتاه، موشن‌گرافی، پادکست، پیامک، محتوای شبکه‌های اجتماعی و برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی را متناسب با مخاطبان مختلف تولید یا بومی‌سازی کند. در استان‌های دارای تنوع زبانی و فرهنگی، استفاده از زبان و گویش محلی، تصاویر بومی و نمونه‌های موفق محلی توصیه می‌شود.

خروجی مورد انتظار

بانک محتوای اطلاع‌رسانی استان

مسئول اجرا

گروه آموزش و ارتقاء سلامت با همکاری روابط عمومی دانشگاه

2.5.           اقدام چهارم: اجرای کمپین‌های اطلاع‌رسانی

شرح اقدام

اطلاع‌رسانی باید در قالب کمپین‌های منسجم و زمان‌بندی شده انجام شود. این کمپین‌ها علاوه بر معرفی برنامه، باید پاسخگوی دغدغه‌های مردم بوده و اعتماد عمومی را تقویت نمایند. استفاده همزمان از رسانه‌های ملی، استانی، فضای مجازی، تبلیغات محیطی، مراکز خدمات سلامت، مدارس، مساجد و سایر ظرفیت‌های اجتماعی موجب افزایش اثربخشی کمپین خواهد شد.

خروجی مورد انتظار

اجرای حداقل یک کمپین استانی در هر مرحله از توسعه برنامه

مسئول اجرا

روابط عمومی دانشگاه

2.6.           اقدام پنجم: بهره‌گیری از رسانه‌های محلی و گروه‌های مرجع

شرح اقدام

رسانه‌های محلی، ائمه جمعه، معتمدان، شوراهای اسلامی، اساتید دانشگاه، پزشکان شناخته‌شده، هنرمندان، ورزشکاران و سایر افراد مورد اعتماد جامعه نقش مهمی در افزایش پذیرش اجتماعی برنامه دارند. کمیته باید با جلب همکاری این افراد، پیام‌های برنامه را از طریق چهره‌های مورد اعتماد جامعه منتشر نماید.

خروجی مورد انتظار

شبکه حامیان رسانه‌ای و اجتماعی برنامه

مسئول اجرا

روابط عمومی و دبیرخانه کمیته

2.7.           اقدام ششم: پاسخگویی فعال به ابهامات و مدیریت شایعات

شرح اقدام

همزمان با اجرای برنامه، ممکن است پرسش‌ها، ابهامات یا اخبار نادرست در جامعه و فضای مجازی منتشر شود. کمیته باید سازوکار مشخصی برای رصد مستمر رسانه‌ها، شناسایی شایعات، تهیه پاسخ‌های علمی و انتشار سریع اطلاعات صحیح طراحی نماید. تأخیر در پاسخگویی می‌تواند موجب کاهش اعتماد عمومی شود.

خروجی مورد انتظار

سامانه پاسخگویی و مدیریت شایعات

مسئول اجرا

روابط عمومی دانشگاه

2.8.           اقدام هفتم: اطلاع‌رسانی درون‌سازمانی

شرح اقدام

موفقیت برنامه مستلزم آگاهی کامل کارکنان نظام سلامت است. تمامی مدیران، پزشکان، مراقبان سلامت، کارکنان مراکز خدمات جامع سلامت و واحدهای ستادی باید آخرین دستورالعمل‌ها، تغییرات برنامه و پیام‌های کلیدی را به صورت مستمر دریافت کنند تا اطلاعات هماهنگ و یکسانی در اختیار مردم قرار گیرد.

خروجی مورد انتظار

نظام اطلاع‌رسانی داخلی فعال

مسئول اجرا

روابط عمومی دانشگاه  با همکاری دبیرخانه برنامه پزشک خانواده

2.9.           اقدام هشتم: اطلاع‌رسانی شفاف درباره نتایج برنامه

شرح اقدام

انتشار منظم دستاوردها، شاخص‌های عملکرد، تجربیات موفق، میزان پوشش خدمات، رضایت مردم و سایر نتایج اجرای برنامه موجب افزایش اعتماد عمومی و تقویت سرمایه اجتماعی خواهد شد. اطلاع‌رسانی باید علاوه بر موفقیت‌ها، اقدامات اصلاحی انجام شده در پاسخ به مشکلات را نیز منعکس کند.

خروجی مورد انتظار

گزارش‌های دوره‌ای اطلاع‌رسانی عمومی

مسئول اجرا

روابط عمومی

2.10.        نکات کلیدی حوزه اطلاع‌رسانی

1. اطلاع‌رسانی باید پیش از آغاز اجرای برنامه شروع شده و تا استقرار کامل برنامه ادامه یابد.
2. تمامی دستگاه‌های عضو کمیته موظفند از پیام‌های واحد و مورد تأیید کمیته استفاده کنند.
3. اطلاع‌رسانی باید دوطرفه باشد؛ علاوه بر انتقال پیام، دریافت بازخورد مردم نیز به صورت مستمر انجام شود.
4. ارتباط چهره‌به‌چهره در کنار رسانه‌های جمعی همچنان یکی از مؤثرترین روش‌های اطلاع‌رسانی محسوب می‌شود.
5. استفاده از روایت‌های واقعی مردم، پزشکان خانواده و تجربیات موفق استانی، اثربخشی پیام‌های اطلاع‌رسانی را افزایش می‌دهد.
6. پاسخگویی سریع، شفاف و مستند به پرسش‌ها و شایعات، از مهم‌ترین عوامل حفظ اعتماد عمومی است.
7. محتوای اطلاع‌رسانی باید متناسب با ویژگی‌های فرهنگی، زبانی و اجتماعی هر استان طراحی و بومی‌سازی شود.
8. اطلاع‌رسانی باید بر مزایای برنامه، ارتقای سلامت خانواده، تداوم مراقبت، پیشگیری از بیماری‌ها و تسهیل دسترسی به خدمات سلامت تأکید داشته باشد.

 

3.     راهنمای اجرایی حوزه آموزش

3.1.            هدف

هدف از فعالیت‌های آموزشی، ارتقای دانش، نگرش و مهارت تمامی ذی‌نفعان برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع به منظور اجرای صحیح برنامه، افزایش کیفیت خدمات، تقویت مشارکت آگاهانه مردم و ایجاد هماهنگی در عملکرد ارائه دهندگان خدمت است. آموزش باید فرآیندی مستمر، نیازمحور، مهارت‌محور و متناسب با نقش هر گروه هدف بوده و در تمامی مراحل استقرار و توسعه برنامه ادامه یابد.

3.2.           اقدام اول: آموزش مردم و خانواده‌ها

شرح اقدام

کمیته باید برنامه‌های آموزشی متناسب با عموم مردم طراحی و اجرا نماید تا افراد با اهداف و مزایای برنامه پزشکی خانواده، نحوه انتخاب پزشک خانواده، مسیر دریافت خدمات، نظام ارجاع، اهمیت مراقبت‌های پیشگیرانه، خودمراقبتی و مسئولیت‌های خود در برنامه آشنا شوند. آموزش‌ها باید با زبان ساده و از طریق روش‌های متنوع و قابل فهم ارائه شوند.

خروجی مورد انتظار

اجرای برنامه‌های آموزشی عمومی در سطح استان

مسئول اجرا

دفتر آموزش و ارتقای سلامت

3.3.           اقدام دوم: توانمندسازی سفیران سلامت و داوطلبان سلامت

شرح اقدام

سفیران سلامت، داوطلبان سلامت، رابطان سلامت و سایر نیروهای مردمی می‌توانند نقش مهمی در انتقال پیام‌های آموزشی به خانواده‌ها داشته باشند. کمیته باید با برگزاری دوره‌های آموزشی، تهیه بسته‌های آموزشی و ارائه آموزش‌های مستمر، توانمندی این گروه‌ها را برای آموزش همسالان و خانواده‌ها افزایش دهد.

خروجی مورد انتظار

شبکه توانمند سفیران سلامت استان

مسئول اجرا

دفتر آموزش و ارتقای سلامت

3.4.           اقدام سوم: تهیه و استانداردسازی منابع آموزشی

شرح اقدام

کمیته باید مجموعه‌ای از منابع آموزشی استاندارد شامل کتابچه، راهنما، اسلاید آموزشی، فیلم، پادکست، اینفوگرافیک و سایر ابزارهای آموزشی را بر اساس دستورالعمل‌های دفتر آموزش و ارتقای سلامت وزارت بهداشت تهیه، بومی‌سازی و به‌روزرسانی نماید تا تمامی واحدها از محتوای آموزشی واحد و معتبر استفاده کنند.

خروجی مورد انتظار

بانک منابع آموزشی استاندارد استان.

مسئول اجرا

دفتر آموزش و ارتقای سلامت.

3.5.           اقدام چهارم: بهره‌گیری از روش‌های نوین آموزش

شرح اقدام

در اجرای برنامه‌های آموزشی، علاوه بر آموزش‌های حضوری، از ظرفیت آموزش‌های الکترونیکی، وبینارها، سامانه‌های آموزش مجازی، شبکه‌های اجتماعی، آموزش‌های مبتنی بر تلفن همراه و سایر فناوری‌های نوین استفاده شود تا امکان دسترسی آسان‌تر گروه‌های هدف به آموزش فراهم گردد.

خروجی مورد انتظار

توسعه آموزش‌های ترکیبی (حضوری و مجازی)

مسئول اجرا

دفتر آموزش و ارتقای سلامت با همکاری واحد فناوری اطلاعات

3.6.           اقدام پنجم: پایش و ارزشیابی اثربخشی آموزش‌ها

شرح اقدام

کمیته باید به صورت مستمر میزان اجرای برنامه‌های آموزشی، رضایت فراگیران، میزان یادگیری، تغییر نگرش، ارتقای مهارت و تأثیر آموزش بر عملکرد را ارزیابی کرده و نتایج حاصل را برای اصلاح برنامه‌های آموزشی مورد استفاده قرار دهد.

خروجی مورد انتظار

گزارش دوره‌ای ارزشیابی برنامه‌های آموزشی

مسئول اجرا

دفتر آموزش و ارتقای سلامت

3.7.           نکات کلیدی حوزه آموزش

1. آموزش باید پیش از آغاز اجرای برنامه شروع شده و در تمام مراحل استقرار برنامه ادامه یابد.
2. برنامه‌های آموزشی باید بر اساس نیازسنجی واقعی گروه‌های هدف طراحی شوند و از ارائه آموزش‌های یکسان برای همه مخاطبان اجتناب شود.
3. آموزش‌ها علاوه بر انتقال دانش، باید بر تقویت مهارت‌های ارتباطی، حل مسئله، تصمیم‌گیری و کار تیمی تأکید داشته باشند.
4. در آموزش عمومی، استفاده از زبان ساده، مثال‌های کاربردی و ابزارهای آموزشی متنوع موجب افزایش اثربخشی خواهد شد.
5. مشارکت دانشگاه‌ها، انجمن‌های علمی، مراکز آموزشی و اساتید حوزه سلامت در طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی می‌تواند موجب ارتقای کیفیت آموزش‌ها شود.
6. اثربخشی آموزش زمانی محقق می‌شود که نتایج آن در عملکرد کارکنان، افزایش آگاهی مردم و بهبود اجرای برنامه قابل مشاهده باشد.

4.     راهنمای اجرایی حوزه مشارکت اجتماعی

4.1.            هدف

هدف از توسعه مشارکت اجتماعی، جلب همکاری آگاهانه و سازمان‌یافته مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد، گروه‌های مرجع، خیرین، شوراهای محلی، نهادهای اجتماعی و سایر ذی‌نفعان در تمامی مراحل برنامه‌ریزی، اجرا، پایش و ارزشیابی برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع است. مشارکت اجتماعی موجب افزایش اعتماد عمومی، ارتقای پاسخگویی نظام سلامت، شناسایی بهتر نیازهای جامعه، افزایش مقبولیت برنامه و پایداری نتایج آن خواهد شد.

4.2.           اقدام اول: شناسایی و تحلیل ذی‌نفعان اجتماعی

شرح اقدام

کمیته استانی باید تمامی ذی‌نفعان مؤثر در اجرای برنامه شامل شورای ارتقای سلامت محله، سازمان‌های مردم‌نهاد، خیرین سلامت، خانه مشارکت مردم ، شوراهای اسلامی شهر و روستا، معتمدان محلی، ائمه جمعه، انجمن‌های علمی، سازمان‌های داوطلبانه، گروه های خودیار، گروه‌های جوانان، سازمان‌های زنان، انجمن‌های بیماران و سایر گروه‌های اجتماعی را شناسایی و میزان تأثیرگذاری، ظرفیت و نحوه مشارکت هر یک را مشخص نماید.

خروجی مورد انتظار

بانک اطلاعاتی ذی‌نفعان و شرکای اجتماعی استان

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته فاما با همکاری گروه آموزش و ارتقای سلامت

4.3.           اقدام دوم: تدوین برنامه مشارکت اجتماعی استان

شرح اقدام

کمیته باید بر اساس ظرفیت‌های استان، برنامه عملیاتی مشارکت اجتماعی را تدوین کند. این برنامه باید اهداف، گروه‌های هدف، نقش هر شریک اجتماعی، روش‌های مشارکت، زمان‌بندی، مسئولیت‌ها و شاخص‌های ارزیابی را مشخص نماید تا فعالیت‌ها به صورت هماهنگ و هدفمند اجرا شوند.

خروجی مورد انتظار

برنامه مشارکت اجتماعی مصوب استان

مسئول اجرا

دبیر کمیته

4.4.           اقدام سوم: جلب مشارکت مردم در تصمیم‌سازی و اجرای برنامه

شرح اقدام

کمیته باید زمینه حضور نمایندگان مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد، شوراهای اسلامی و سایر گروه‌های اجتماعی را در جلسات مشورتی، نیازسنجی‌ها، اولویت‌بندی مسائل، طراحی مداخلات و ارزیابی برنامه فراهم نماید. مشارکت مردم نباید به دریافت نظرات محدود شود، بلکه لازم است در فرآیند تصمیم‌سازی نیز نقش مؤثر داشته باشند.

خروجی مورد انتظار

تشکیل جلسات مشورتی با نمایندگان جامعه

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته

4.5.           اقدام چهارم: توسعه شبکه داوطلبان و سفیران سلامت

شرح اقدام

کمیته باید با جذب، سازماندهی و توانمندسازی سفیران سلامت، داوطلبان سلامت، رابطان محلی و سایر نیروهای مردمی، زمینه مشارکت آنان را در آموزش، اطلاع‌رسانی، شناسایی نیازهای جامعه، ترویج رفتارهای سالم و انتقال بازخوردهای مردمی فراهم نماید.

خروجی مورد انتظار

شبکه فعال داوطلبان سلامت در سطح استان

مسئول اجرا

واحد مشارکت مردمی و آموزش سلامت

4.6.           اقدام پنجم: تقویت همکاری با خانه مشارکت مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد و خیرین سلامت

شرح اقدام

کمیته باید ظرفیت خانه مشارکت مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد، انجمن‌های خیریه، مجامع خیرین سلامت و تشکل‌های اجتماعی را در اجرای برنامه شناسایی کرده و زمینه مشارکت آنان را در آموزش، فرهنگ‌سازی، حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، اجرای برنامه‌های اجتماعی و توسعه خدمات سلامت فراهم نماید.

خروجی مورد انتظار

انعقاد تفاهم‌نامه همکاری با خانه مشارکت مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد و خیرین

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته

4.7.           اقدام ششم: ایجاد سازوکار دریافت و پاسخگویی به نظرات مردم

شرح اقدام

کمیته باید سازوکارهای مناسبی برای دریافت پیشنهادها، انتقادات، شکایات و دیدگاه‌های مردم از طریق سامانه‌های ارتباط مردمی، جلسات محلی، نظرسنجی‌ها، شبکه‌های اجتماعی و سایر روش‌های ارتباطی ایجاد کند. نتایج این بازخوردها باید در اصلاح برنامه‌ها مورد استفاده قرار گیرد، از این رو لازم است که پرسش‌ها، نظرات و بازخوردها به کمیته فاما در ستاد اجرایی منعکس و پس از دریافت پاسخ‌ از کارشناسان مرتبط در اختیار جامعه قرار گیرد.  

خروجی مورد انتظار

سامانه فعال دریافت و پیگیری بازخوردهای مردمی

مسئول اجرا

روابط عمومی دانشگاه

4.8.           اقدام هفتم: حمایت از ابتکارات و ظرفیت‌های محلی

شرح اقدام

کمیته باید از ایده‌ها، ابتکارات و تجربه‌های موفق محلی در حوزه ارتقای سلامت، آموزش همگانی، مشارکت مردمی و مسئولیت اجتماعی حمایت کرده و زمینه تعمیم الگوهای موفق در سطح استان را فراهم آورد.

خروجی مورد انتظار

شناسایی و معرفی تجربه‌های موفق استانی

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته فاما در استان

4.9.           اقدام هشتم: توانمندسازی گروه‌های مرجع و رهبران اجتماعی

شرح اقدام

ائمه جمعه، شوراهای اسلامی، معلمان، اساتید دانشگاه، پزشکان، هنرمندان، ورزشکاران، معتمدان محلی و سایر افراد اثرگذار می‌توانند نقش مهمی در افزایش اعتماد عمومی و ترویج اهداف برنامه داشته باشند. کمیته باید با برگزاری نشست‌های توجیهی و آموزشی، این گروه‌ها را با اهداف و مزایای برنامه آشنا کرده و از ظرفیت آنان برای فرهنگ‌سازی بهره گیرد.

خروجی مورد انتظار

شبکه حامیان اجتماعی برنامه پزشکی خانواده

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته فاما

4.10.       اقدام نهم: مستندسازی و اطلاع‌رسانی دستاوردهای مشارکت اجتماعی

شرح اقدام

نمونه‌های موفق مشارکت مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد، خیرین و گروه‌های داوطلب باید مستندسازی و از طریق رسانه‌های مختلف معرفی شوند. انتشار این تجربیات موجب افزایش انگیزه مشارکت و تقویت سرمایه اجتماعی خواهد شد. همچنین، پیشنهاد می‌شود نمونه‌های موفق به کمیته فاما در سطح کشور منعکس تا توسط سایر دانشگاه‌ها نیز بهره‌برداری شوند.

خروجی مورد انتظار

گزارش سالانه دستاوردهای مشارکت اجتماعی

مسئول اجرا

روابط عمومی دانشگاه

4.11.        نکات کلیدی حوزه مشارکت اجتماعی

1. مشارکت اجتماعی باید از مرحله برنامه‌ریزی آغاز شده و در تمامی مراحل اجرا، پایش و ارزشیابی برنامه تداوم یابد.
2. استفاده از ظرفیت خانه مشارکت مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد، خیرین، شوراهای اسلامی، گروه‌های داوطلب و سایر تشکل‌های اجتماعی موجب افزایش اثربخشی و پایداری برنامه خواهد شد.
3. مردم باید به عنوان «شریک برنامه» شناخته شوند، نه صرفاً دریافت‌کننده خدمات سلامت. نتایج مشارکت مردم باید در تصمیم‌گیری‌های کمیته منعکس شود تا جامعه آثار مشارکت خود را به‌صورت ملموس مشاهده کند.
4. جلب اعتماد مردم از طریق شفافیت، پاسخگویی، احترام به دیدگاه‌های جامعه و ارائه بازخورد مناسب، پیش‌نیاز توسعه مشارکت اجتماعی است.
5. مشارکت اجتماعی باید متناسب با ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر منطقه طراحی و اجرا شود.
6. استفاده از ظرفیت گروه‌های مرجع و افراد مورد اعتماد جامعه، نقش مؤثری در افزایش همراهی مردم با برنامه پزشکی خانواده دارد.
7. مستندسازی و معرفی تجربه‌های موفق مشارکت اجتماعی می‌تواند موجب توسعه فرهنگ مشارکت و انتقال تجربیات به سایر شهرستان‌ها و استان‌ها شود.

5.     راهنمای اجرایی حوزه همکاری بین‌بخشی

5.1.           هدف

هدف از توسعه همکاری بین‌بخشی، ایجاد هماهنگی، هم‌افزایی و مشارکت مؤثر میان دانشگاه علوم پزشکی، دستگاه‌های اجرایی، نهادهای عمومی، سازمان‌های بیمه‌گر، شوراهای اسلامی، شهرداری‌ها، رسانه‌ها، مراکز آموزشی، سازمان‌های مردم‌نهاد و سایر بخش‌های مؤثر بر سلامت، به منظور حمایت از اجرای برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع است. همکاری بین‌بخشی موجب استفاده بهینه از ظرفیت‌های موجود، کاهش موازی‌کاری، افزایش کارایی برنامه و ارتقای سلامت جامعه خواهد شد.

5.2.           اقدام اول: تدوین برنامه همکاری بین‌بخشی استان

شرح اقدام

کمیته باید با مشارکت دستگاه‌های عضو، برنامه همکاری بین‌بخشی استان را تدوین نماید. در این برنامه، اهداف مشترک، مسئولیت هر دستگاه، زمینه‌های همکاری، برنامه‌های مشترک، منابع مورد نیاز، زمان‌بندی اجرا و شاخص‌های ارزیابی مشخص می‌شود تا همکاری‌ها از حالت موردی خارج شده و به صورت نظام‌مند دنبال شوند.

خروجی مورد انتظار

برنامه همکاری بین‌بخشی مصوب استان

مسئول اجرا

دبیر کمیته

5.3.           اقدام دوم: برگزاری منظم جلسات هماهنگی بین‌بخشی

شرح اقدام

جلسات کمیته باید به صورت منظم و بر اساس تقویم مشخص برگزار شود. در این جلسات، ضمن بررسی روند اجرای برنامه، مسائل و چالش‌های موجود مطرح شده و راهکارهای مشترک برای رفع آن‌ها اتخاذ می‌شود. پیگیری مصوبات جلسات و ارائه گزارش پیشرفت اقدامات توسط دستگاه‌های عضو از الزامات این جلسات است.

خروجی مورد انتظار

برگزاری منظم جلسات کمیته فاما و پیگیری مصوبات

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته

5.4.           اقدام سوم: انعقاد تفاهم‌نامه با دستگاه‌های همکار

شرح اقدام

به منظور تبیین تعهدات و مسئولیت‌های هر یک از دستگاه‌های عضو، کمیته باید نسبت به تهیه و انعقاد تفاهم‌نامه یا برنامه همکاری مشترک اقدام نماید. در این تفاهم‌نامه‌ها، حوزه همکاری، مسئولیت‌ها، منابع، زمان‌بندی و نحوه ارزیابی همکاری‌ها به صورت شفاف مشخص می‌شود.

خروجی مورد انتظار

تفاهم‌نامه‌های همکاری با دستگاه‌های همکار

مسئول اجرا

دانشگاه علوم پزشکی با همکاری استانداری

5.5.           اقدام چهارم: بهره‌گیری از ظرفیت دستگاه‌ها در فرهنگ‌سازی و آموزش

شرح اقدام

کمیته باید از ظرفیت دستگاه‌های اجرایی برای توسعه آموزش و اطلاع‌رسانی استفاده نماید. آموزش و پرورش، دانشگاه‌ها، شهرداری‌ها، سازمان تبلیغات اسلامی، صدا و سیما، فرهنگ و ارشاد اسلامی، بسیج، هلال احمر و سایر نهادها می‌توانند در انتقال پیام‌های برنامه، برگزاری برنامه‌های آموزشی و فرهنگ‌سازی عمومی نقش مؤثری ایفا کنند.

خروجی مورد انتظار

اجرای برنامه‌های مشترک آموزشی و فرهنگی

مسئول اجرا

روابط عمومی دانشگاه با همکاری دستگاه‌های عضو

5.6.           اقدام پنجم: استفاده از ظرفیت مجامع سلامت استان و شهرستان

شرح اقدام

مجامع سلامت در سطح استان و شهرستان  می‌توانند در شناسایی نیازهای محلی، اطلاع‌رسانی، بسیج اجتماعی، تأمین امکانات و حمایت از اجرای برنامه نقش مؤثری داشته باشند. کمیته باید حداقل در یک نوبت دستور کار مجامع را به برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع اختصاص دهد  و از ظرفیت آنان در اجرای برنامه بهره‌برداری نماید.

خروجی مورد انتظار

برگزاری حداقل یک مجمع سلامت در استان و شهرستان منتخب با موضوع پزشکی خانواده و نظام ارجاع[1]

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته فاما

5.7.           اقدام ششم: جلب حمایت مدیران ارشد استان

شرح اقدام

موفقیت برنامه پزشکی خانواده نیازمند حمایت مستمر استاندار، فرمانداران، مدیران کل دستگاه‌های اجرایی و سایر مدیران ارشد استان است. کمیته باید از طریق ارائه گزارش‌های منظم، برگزاری نشست‌های توجیهی و انعکاس نتایج برنامه، حمایت و همراهی مدیران ارشد را جلب و حفظ نماید.

خروجی مورد انتظار

طرح موضوع برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع در کارگروه سلامت و امنیت غذایی شهرستان منتخب و استان

مسئول اجرا

رئیس دانشگاه علوم پزشکی و دبیر کمیته فاما

5.8.           اقدام هفتم: مستندسازی همکاری‌های بین‌بخشی

شرح اقدام

تمامی برنامه‌های مشترک، توافقات، تجربیات موفق، اقدامات نوآورانه و دستاوردهای همکاری بین‌بخشی باید مستندسازی و به صورت دوره‌ای منتشر شوند. این مستندات می‌توانند مبنای انتقال تجربه به سایر شهرستان‌ها و استان‌ها و همچنین الگوسازی برای توسعه همکاری‌های بین‌بخشی باشند.

خروجی مورد انتظار

گزارش سالانه همکاری‌های بین‌بخشی استان

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته فاما

5.9.            نکات کلیدی حوزه همکاری بین‌بخشی

1. همکاری بین‌بخشی باید بر اساس اهداف مشترک، مسئولیت‌های مشخص و تعهد متقابل دستگاه‌های عضو شکل گیرد.
2. استفاده از ظرفیت استانداری، فرمانداری‌ها و شورای برنامه‌ریزی استان می‌تواند هماهنگی بین دستگاه‌ها را تسهیل کند.
3. تمامی دستگاه‌های عضو باید اجرای برنامه پزشکی خانواده را بخشی از مسئولیت اجتماعی و مأموریت سازمانی خود بدانند.
4. همکاری بین‌بخشی باید فراتر از برگزاری جلسات بوده و به اجرای برنامه‌های مشترک و حل مسائل اجرایی منجر شود.
5. مستندسازی و انتشار تجربه‌های موفق همکاری بین‌بخشی، موجب توسعه الگوهای موفق در سایر مناطق خواهد شد.
6. همکاری بین‌بخشی باید با رویکرد «سلامت در همه سیاست‌ها» انجام شود؛ به گونه‌ای که دستگاه‌های مختلف در تصمیمات و برنامه‌های خود آثار آن بر سلامت جامعه را مدنظر قرار دهند.
7. هماهنگی لازم برای حضور در جلسات ملاقات و حمایت طلبی با مسولین در کمیته فاما انجام می‌شود .بدین منظور لازم است اصول مذاکره و حمایت طلبی در جلسات کمیته مرور شده و نحوه ارائه موضوع در جلسات، سخنرانان و همراهان در جلسات حمایت طلبی مشخص شود.
8. پیش از هر جلسه حمایت طلبی یا جلسه کارگروه و مجمع مطالب بر اساس مستندات برنامه پزشک خانواده متناسب با هر یک از افراد آماده شود و در صورت نیاز به تعداد لازم تکثیر شود.
9. از جلسات کارگروه استان و مجمع سلامت شهرستان و بنا به اهمیت برخی جلسات حمایت طلبی خبر و فیلم تهیه شده و در صدا و سیما استان پخش گردد. خبر و فیلم پخش شده جزو مستندات جلسه ثبت شود.
10. پیشنهادات، انتظارات و چالش‌های مطرح شده در جلسات به صورت جداگانه استخراج شده و در جلسات کمیته فاما در مورد پاسخ به آنها تصمیم گیری شود. در صورت لزوم با واحدهای مرتبط در دانشگاه یا با کمیته ملی فاما در این خصوص مکاتبه شود.
11. در فاصله زمانی حداکثر دو هفته پس از جلسات حمایت طلبی با مسئولین  ضمن مکاتبه با مسئول مربوطه و تشکر از همکاری و حضور ایشان پاسخ مناسب و منطبق با واقعیت اجرای برنامه در بازخورد به پیشنهادات یا انتظارات و چالشها به ایشان داده شود.

6.    راهنمای اجرایی پایش، ارزشیابی و گزارش‌دهی عملکرد کمیته

6.1.  هدف

هدف از پایش و ارزشیابی، اطمینان از اجرای صحیح برنامه‌های کمیته فرهنگ‌سازی، اطلاع‌رسانی، آموزش، مشارکت اجتماعی و همکاری بین‌بخشی، سنجش میزان تحقق اهداف، شناسایی نقاط قوت و چالش‌ها، اصلاح مستمر برنامه‌ها و ارتقای کیفیت اجرای برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع است. نظام پایش باید مبتنی بر شواهد، مستمر، مشارکتی و نتیجه‌محور بوده و اطلاعات لازم را برای تصمیم‌گیری مدیران فراهم کند.

6.2.           اقدام اول: پایش اجرای برنامه‌های مصوب

شرح اقدام

کمیته باید به صورت مستمر میزان پیشرفت اجرای برنامه‌های مصوب در چهار حوزه اطلاع‌رسانی، آموزش، مشارکت اجتماعی و همکاری بین‌بخشی را بررسی کرده و میزان تحقق اهداف، کیفیت اجرا، مشکلات موجود و اقدامات اصلاحی را ارزیابی نماید.

خروجی مورد انتظار

گزارش پیشرفت اجرای برنامه‌ها

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته با همکاری اعضای کمیته

6.3.           اقدام دوم: ارائه گزارش‌های دوره‌ای

شرح اقدام

کمیته باید گزارش عملکرد خود را به صورت ماهانه، فصلی و سالانه تهیه و به رئیس دانشگاه علوم پزشکی، کمیته راهبری برنامه پزشکی خانواده و سایر مراجع ذی‌ربط ارائه نماید. گزارش‌ها باید شامل اقدامات انجام‌شده، میزان تحقق برنامه‌ها، شاخص‌های عملکرد، مشکلات، راهکارهای پیشنهادی و برنامه‌های آتی باشد.

خروجی مورد انتظار

گزارش‌های فصلی عملکرد کمیته فاما

مسئول اجرا

دبیرخانه کمیته فاما با همکاری اعضای کمیته

6.4.           اقدام سوم: برگزاری جلسات بازخورد و بهبود عملکرد

شرح اقدام

پس از هر دوره پایش، نتایج ارزیابی باید در جلسات کمیته مطرح شده و نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها مورد بررسی قرار گیرد. بر اساس این نتایج، اقدامات اصلاحی و برنامه‌های بهبود تدوین و مسئولیت اجرای آن‌ها مشخص شود.

خروجی مورد انتظار

برنامه بهبود عملکرد کمیته

مسئول اجرا

رئیس و دبیر کمیته

6.5.           اقدام چهارم: استفاده از ظرفیت مراکز تحقیقاتی و پژوهشگران

شرح اقدام

علاوه بر ارزیابی میزان اجرای فعالیت‌ها، لازم است از ظرفیت مراکز تحقیقاتی و پژوهشگران  در حوزه های مرتبط با فرهنگ سازی عمومی برای شناسایی چالشها در زمینه مسائل فرهنگی مرتبط با ترویج  پزشکی خانواده و ارائه راهکار برای ترویج برنامه استفاده شود.استفاده از ظرفیت اندیشگاه سلامت ( زیرمجموعه دبیرخانه سلامت و امنیت غذایی دانشگاه ) و سایر  ظرفیتهای موجود در دانشگاه برای هم اندیشی پیشنهاد می شود.

خروجی مورد انتظار

طرح ها و مقالات منتشر شده در خصوص فرهنگ سازی برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع

مسئول اجرا

کمیته فاما